Pierre Loti  Şiraz üzerinden İsfahan’a varmış: ‘Kim benimle birlikte artık bir harabeye dönmüş olan bu esrarengiz şehri, bu kadar zaman geçmesine rağmen bozulmamış olan mineli mavi kubbeleri, mavi minareleri, beyaz haşhaş tarlaları ve kırmızı gül bahçeleriyle görmek, benimle birlikte Mayıs ayının güzel gökyüzü altında ve soğuk rüzgarların önünde dünyanın en yüksek ve en geniş ovaları olan ve vaktiyle beşeriyetin beşiği iken bugün çöle dönmüş Asya’nın bu yaylalarında uzun uzadıya, zahmetli ve bir o kadar da güzel bir yolculuğa hazır olsun……Kim benimle gül mevsiminde gül kokan İsfahan’a gelmek isterse tenhalık, sıkıntı ve seraplar içinde geçecek pek çok güne katlansın’ demiş.
 Biz ise Tahran’dan  İsfahan’a uçakla 45 dakikada geçiyoruz.
İsfahan, diğer bir deyişle  Nesf-e  Jahan, yani  Cihanın Yarısı. Tarihte Atina ve Roma neyse,
İsfahan da o olmalı sanki. Sanki Atina ve Roma arasında bir yerde durmalı İafahan. Sanki zaman durmalı ve cihan buraya nefes almaya gelmeli. Geceleri ışıl ışıl parlayan köprülerinde  düş insanları salınmalı yine. Köprünün bu yakasındaki aslan heykelinin  gözündeki ışıklar nasıl köprünün karşı yakasındaki aslanın gözlerinde yankılanıyorsa, öyle yankı buluyor insanların yüreklerindeki sesler bu kentte. İsfahan’ın gecesi gündüzlerinden çok farklı. Geceyle gündüzün, gerçeklerle düşlerin birbirini kovaladığı kent  İsfahan.
İsfahan da  Tahran gibi ‘İslam Cumhuriyeti’ olmanın gereklerinden payını almış. Bütün sokaklar, meydanlar ve binalar mollalaşmış. Yüzyıllık Nakş-i Cihan meydanı olmuş mu İmam Meydanı! Her yerde Humeyni  resimleri asılı. Tıpkı 90lı yıllarda Moskova sokaklarında dolaşıp da Leninsiz bir hayatı düşlemenin imkansızlığı gibi. Bir yıl sonra  duvarların yıkılmasıyla, Moskova’da Lenin heykellerini kiliselerin arka bahçelerinde paramparça görmek hayli ürkütücü ve düşündürücüydü oysa. Yoksulluk artmıştı, evsizler türemişti, dolar dilenenlerin sayısı bir hayli kabarıktı ama  ikonlaştırma son bulmuştu. Halbuki Mao’ya sadece Tien an Men meydanında rastlamıştık aynı sene. Bir de taksilerin dikiz aynalarından sallanan Mao’yu tanımıştık. İkisi de aynı Mao’ydu.
İsfahan’ın  düşsel gecelerine inat gerçeklerinden kaçamadığınız gündüzleri yolunuzu kesiyor adım başı. İmam meydanı nerede sorusunu yanıtlayan bir İranlı bayan, önce baş örtüsünü daha da geriye atıyor ve sonra uzun uzun anlatıyor nereden gideceğimizi. Tam uzaklaşmışken biz, arkamızdan sesleniyor: ‘Ha, unutmadan söyleyeyim, orası İmam Meydanı değil Şah Meydanı!’ Meydana ulaştığımızda çarpılıyoruz. Bir eşi daha nerede var bu meydanın? St Marco mu? Hayır.  St Petersburgh meydanı mı? Hayır. Peki ya neresi?
Ali Kapu Sarayının üzerinden bizi dikizliyor bu kez Humeyni.Tarihe kazılmak isteği açık. Ama hiç de iyi bir izlenim bırakmıyor tarihi eserlere olan saygısızlık. Tarihsel sürece güveniyoruz biz de. Tek tesellimiz bu. Hayatımın ilk abguştunu bu meydanda tahtlarla bezeli tipik bir İran restoranında yiyorum.

25 Ekim 2006  İsfahan

Culfa. Ermeni Mahallesi. Onca camiden sonra biraz da kilise. Vank Kilisesi.  Kilisenin hemen başucunda Müze. Ermeni Müzesi. Ermeniler kuzeyde Culfa’da keyifli keyifli yaşarken Şah Abbas tarafından keşfediliyorlar. Batıyla iyi ilişkiler kurmak, ve ülkesinin çeşitli din ve milliyetlere karşı anlayış ve  hoşgörü gösteren bir ülke olarak tanınmasını sağlamak isteyen Şah Abbas, Ermenileri İsfahan’ın orta yerine yerleştirmek istiyor. Ermeniler,  Osmanlı Türklerine karşı bir denge unsuru olabilecekleri de göz önünde tutularak, İsfahan’da  nehre yakın bir bölgeye yerleştiriliyorlar: Böylece doğuyor Yeni Culfa, İsfahan’ın göbeğinde. Şah Abbas  döneminde, topraklarından koparılıp İsfahan’a getirilen Ermenilerin gönlünü almak için de onlara toprak, arazi ve ev veriliyor. Daha da önemlisi, bir takım ticari vergilerden muaf tutuluyorlar. Anlaşma ilk bakışta karlı gibi gözüküyor, ana toprağından koparılmanın duygusal yanı göz ardı edilirse. Ancak müzedeki eski belgelerden anlaşıldığına göre,  Ermeniler zamanla ve aralıklarla çeşitli baskılarla yüz yüze geliyorlar. Örneğin, 1630 da yayınlanan bir  fermanla Ermenilerin aldıkları borç karşılığında ellerindeki altın ve gümüş toplanıyor. Ancak,  1742 de Nadir  Şah döneminde yayınlanan bir fermanla  Ermenilere  uygulanan ekstra gümrük vergileri kaldırılıyor. 1743te  yapılan bir duyuruyla Ermeni tüccarların rahatsız edilmemeleri isteniyor. 1631 de Şah Safi  fermanıyla yabancı topraklarda ölen Ermeni tüccarların mallarına el konulmasına son verilmesi isteniyor. 1668 de Şah Süleyman  bir fermanla  Ermenilerin dini inançlarına karışılmaması isteniyor. 1780 de Alimardan Han  buğday toplanması için Ermenilerin evlerinin basılması ve aranmasına ve işkenceye son verilmesini emrediyor. Uzun lafın kısası, Ermenilere bazen bir takım ayrıcalıklar tanınmış, bazen de  çeşitli nedenlerle korunmak zorunda kalmışlar.
Müzenin bir kısmı da  1915 tehciri ile ilgili belgelerle bezeli.
Örneğin,  29 Eylül 1915te yayımlanan bir fermanla şöyle buyrulmuş:
‘Those opposing the orders will not be considered government servants. Children, women and the sick are not to be spared. Without listening to the voice of conscious, remove them all and put an end to their existence.’
5 Aralık 1915te  Halep Valisinin yolladığı emir ise  şöyle:
‘Select and care only for those orphans who will not remember the catastrophic plight their parents have been through.’
Bugünkü Culfa ise tüm bunlardan uzak gibi gözüküyor. İsfahan’ın en güzel kahveleri burada. Bu kahvelerde 70’li yılların müziklerini dinleyip kendinize gelebilirsiniz. Hani ben diyeyim Donovan, siz deyin Jefferson Aeroplane..
Biz de  akşamüstü Şiraz’a geçiyoruz. Şiraz. Güller ve Şiirler kenti. Said ve Hafız’ın  kenti. Loti  Şiraz’a geldiği gün ‘Ben Şirazdayım…. Bu cümleyi kendi kendime defalarca tekrarlıyorum’ diye not düşer seyahatnamesine. Evet, ben Şiraz’dayım.